Schaarste en ruil

Schaarste betekent dat onze behoeften groter zijn dan de middelen om ze te vervullen. Daarom moeten mensen kiezen, en daarom ruilen ze: wie zich toelegt op één ding en dat ruilt tegen wat anderen maken, haalt meer uit zijn schaarse middelen.

Schaarste, kiezen en ruilen

Mensen willen meer dan er is: eten, kleding, een telefoon, vakanties. De middelen om dat te maken zijn beperkt. Die middelen zijn de productiefactoren arbeid, kapitaal, natuur en ondernemerschap.

• Een goed is schaars (een economisch goed) als er productiefactoren voor zijn opgeofferd. Appels, een autosnelweg en een milkshake zijn schaars.
• Een vrij goed is er zonder dat iemand er iets voor hoeft te doen, zoals zonlicht of zeewater.
• Omdat je niet alles kunt hebben, moet je kiezen. Wat je opgeeft voor je keuze, heet de opofferingskosten.

Ruilen helpt om met schaarste om te gaan. Als iedereen zich specialiseert in wat hij goed kan (arbeidsverdeling), wordt er meer gemaakt. Dan moet je wel ruilen om aan de andere dingen te komen.

• Directe ruil (ruilhandel): goed tegen goed, zonder geld. Lastig, want je moet iemand vinden die precies wil hebben wat jij aanbiedt én heeft wat jij zoekt.
• Indirecte ruil: met geld als ruilmiddel. Je verkoopt wat je maakt voor geld en koopt met dat geld wat je nodig hebt.

Voorbeeld 1: schaars of niet?

Welke van deze goederen zijn schaars: een voetbalveld, zeewater, appels, zonlicht?

1. Voetbalveld: er zijn grond (natuur), aanleg en onderhoud (arbeid, kapitaal) en een club die het regelt (ondernemerschap) voor nodig. Schaars.
2. Zeewater: is er gewoon, niemand hoeft er iets voor op te offeren. Vrij goed.
3. Appels: een boer, een boomgaard, grond en machines zijn nodig. Schaars.
4. Zonlicht: niemand produceert het. Vrij goed.

Voorbeeld 2: kiezen en opofferingskosten

Sanne heeft € 60 gespaard. Een nieuwe game kost € 60, een concertkaartje € 45 en een hoodie € 30. Ze kiest het concertkaartje.

1. Haar budget is beperkt: € 60 is niet genoeg voor alles samen (€ 135).
2. Na het concertkaartje houdt ze € 15 over. De game en de hoodie kan ze daar geen van beide meer van kopen.
3. Haar beste alternatief was de game. Die game zijn haar opofferingskosten.

Voorbeeld 3: waarom geld ruilen makkelijker maakt

Ahmed is kapper en wil brood. Bakker Lisa wil geen knipbeurt, maar wel een nieuwe fiets.

1. Bij directe ruil komt Ahmed niet verder: Lisa wil niet wat hij aanbiedt.
2. Met geld kan het wel: Ahmed knipt andere klanten en krijgt daarvoor geld.
3. Met dat geld koopt hij brood bij Lisa.
4. Lisa gebruikt het geld om bij de fietsenmaker een fiets te kopen. Iedereen krijgt wat hij wil, dankzij indirecte ruil.

Kort: collectieve goederen

Ook goederen van de overheid zijn schaars, want er zijn productiefactoren voor nodig. Bij een zuiver collectief goed, zoals een dijk of straatverlichting, kun je niemand uitsluiten van gebruik en gaat het gebruik van de een niet ten koste van de ander. Daarom kan er geen prijs per persoon gevraagd worden en betaalt de overheid het uit belastingen. Hoger onderwijs is géén zuiver collectief goed: wie geen collegegeld betaalt, kan worden uitgesloten.

Veelgemaakte fouten

• Schaars verwarren met zeldzaam. Appels zijn overal te koop en toch schaars, omdat er productiefactoren voor nodig zijn.
• Denken dat wat gratis is, niet schaars is. Een openbare weg kost jou niets bij gebruik, maar er zijn wel productiefactoren voor opgeofferd.
• Opofferingskosten optellen. Het is alleen het beste alternatief dat je laat schieten, niet alles wat je niet kiest.
• Directe en indirecte ruil omdraaien. Directe ruil is zonder geld, indirecte ruil met geld.

Handige tips

• Vraag je bij elk goed af: is er arbeid, kapitaal, natuur of ondernemerschap (KANO) voor opgeofferd? Ja, dan is het schaars.
• Zie je in een opgave een keuze, zoek dan meteen naar wat iemand daarvoor opgeeft.
• Twijfel je of iets een collectief goed is? Kijk of je iemand kunt uitsluiten die niet betaalt.

Oefen dit onderwerp direct

Klaar om het zelf te proberen? Hieronder oefen je meteen met dit onderwerp:

Wil je meer oefenen? Ga naar de leeromgeving. Kom je er niet uit? Bij bijles economie leggen onze docenten het rustig met je door. Zie ook: vraag en aanbod.

Bekijk ook deze video-uitleg: