Pleonasme en tautologie

Een pleonasme is een overbodig woord dat een eigenschap noemt die al in een ander woord zit, zoals witte sneeuw (sneeuw is altijd wit). Een tautologie is iets anders: twee woorden van dezelfde woordsoort met dezelfde betekenis naast elkaar, zoals enkel en alleen. In beide gevallen zeg je iets dubbel.

Soms gebruikt een schrijver zo'n verdubbeling bewust, om iets te benadrukken. Op een toets en in een zakelijke tekst geldt het meestal als een stijlfout: je kunt een woord weglaten zonder dat de betekenis verandert.

Het verschil tussen pleonasme en tautologie

Zo spoor je een pleonasme op

1. Kijk naar elk bijvoeglijk naamwoord of bijwoord bij een ander woord.
2. Vraag je af: is dat altijd zo? Is een cirkel altijd rond, is een grijsaard altijd oud?
3. Is het antwoord ja, dan is het extra woord overbodig: een pleonasme.
4. Is het antwoord nee (een sjaal is niet altijd van wol), dan is er niets aan de hand.

Voorbeeld 1: pleonasmen tellen in een tekst

Tekst: Vandaag vielen er witte sneeuwvlokken uit de grijze hemel. De weerman had gezegd dat er een mogelijke kans op sneeuw was. Otto ziet de vlokken naar beneden vallen. Hij doet een wollen sjaal om en bouwt in de ronde cirkel voor de flat een sneeuwpop.

1. witte sneeuwvlokken: sneeuw is altijd wit. Pleonasme.
2. grijze hemel: de hemel is niet altijd grijs. Geen pleonasme.
3. mogelijke kans: een kans is altijd iets wat mogelijk is. Pleonasme.
4. naar beneden vallen: vallen gaat altijd naar beneden. Pleonasme.
5. wollen sjaal: een sjaal kan ook van katoen zijn. Geen pleonasme.
6. ronde cirkel: een cirkel is altijd rond. Pleonasme.
7. Totaal: 4 pleonasmen.

Voorbeeld 2: welke zin bevat een pleonasme?

Zin 1: Pietje was bang dat hij nooit meer groter zou groeien.
Zin 2: Wij zijn in de volle zon gaan liggen op het frisse gras.

1. Zin 1: groeien betekent al "groter worden". Groter is dus overbodig: pleonasme.
2. Zin 2: volle zon betekent "helemaal in de zon, niet in de schaduw". Zon is niet altijd vol, dus geen pleonasme. Fris gras is ook geen vaste eigenschap van gras.
3. Antwoord: alleen zin 1 bevat een pleonasme.

Voorbeeld 3: een tautologie herkennen

Zin: Hij deed het enkel en alleen voor het geld.

1. Enkel en alleen zijn allebei bijwoorden: dezelfde woordsoort.
2. Ze betekenen hetzelfde: "niets anders dan".
3. Er wordt geen eigenschap van een ander woord herhaald, maar twee gelijke woorden staan naast elkaar. Dit is dus een tautologie.
4. Verbetering: Hij deed het alleen voor het geld. of Hij deed het enkel voor het geld.

Veelgemaakte fouten

• De twee begrippen omdraaien. Witte sneeuw is een pleonasme, enkel en alleen een tautologie. Ezelsbruggetje: bij een tautologie staan er twee gelijke woorden naast elkaar.
• Elk bijvoeglijk naamwoord verdacht vinden. Leren handschoenen en volle zon zijn geen pleonasmen: handschoenen zijn niet altijd van leer.
• Werkwoorden overslaan. Ook bij werkwoorden komt een pleonasme voor: naar beneden vallen, terug retourneren, groter groeien.
• Verwarren met een contaminatie. Bij een contaminatie meng je twee uitdrukkingen tot één foute vorm (afprinten); er staat dan niets dubbel.

Handige tips

• Schrap het verdachte woord. Blijft de betekenis precies hetzelfde? Dan was het een pleonasme of tautologie.
• Stel bij een pleonasme altijd de vraag "is dat altijd zo?".
• Bij een tautologie: kijk of er twee woorden van dezelfde soort staan die je ook los had kunnen gebruiken, zoals nooit en nimmer, of rust en vrede.

Oefen dit onderwerp direct

Klaar om het zelf te proberen? Hieronder oefen je meteen met dit onderwerp:

Wil je meer oefenen? Ga naar de leeromgeving. Kom je er niet uit? Bij bijles nederlands leggen onze docenten het rustig met je door. Zie ook: stijlfiguren. woordsoorten.

Bekijk ook deze video-uitleg: