Wat of dat?

Na een het-woord gebruik je dat: het boek dat ik lees. Na alles, iets, niets, het enige, een overtreffende trap (het mooiste) of een hele zin gebruik je wat: alles wat ik weet. Dat is de kern; hieronder lees je hoe je het stap voor stap kiest.

Wat en dat zijn hier betrekkelijke voornaamwoorden: ze verwijzen terug naar een woord of zinsdeel dat ervoor staat, het antecedent. Welk woord je kiest, hangt af van dat antecedent. Het zusje van deze regel: na een de-woord of een meervoud gebruik je die (de toets die ik maakte, de boeken die ik las).

Zo kies je tussen wat en dat

1. Zoek het woord waar het betrekkelijk voornaamwoord naar terugverwijst.
2. Is dat een het-woord in het enkelvoud (het huis, het meisje, het werk)? Kies dat.
3. Is dat alles, iets, niets, veel, weinig of het enige? Kies wat.
4. Is het een overtreffende trap of rangtelwoord zonder zelfstandig naamwoord erachter (het mooiste, het eerste)? Kies wat.
5. Verwijs je terug naar de hele zin ervoor? Kies wat.

Voorbeeld 1: een het-woord

Zin: Het schilderij ... je net ophing, hangt scheef.

1. Het woord waarnaar je verwijst: schilderij.
2. Het is het schilderij: een het-woord, enkelvoud.
3. Dus: Het schilderij dat je net ophing, hangt scheef.

Voorbeeld 2: na iets

Zin: Leven als een wereldster is iets ... me wel zou bevallen.

1. Het woord waarnaar je verwijst: iets.
2. Iets is geen het-woord maar een onbepaald voornaamwoord uit het rijtje alles, iets, niets.
3. Dus: Leven als een wereldster is iets wat me wel zou bevallen.

Voorbeeld 3: na een rangtelwoord

Zin: Het eerste ... mijn vader doet als hij thuiskomt, is mijn moeder een zoen geven.

1. Het woord waarnaar je verwijst: het eerste.
2. Er staat het voor, maar er volgt geen zelfstandig naamwoord. Het is dus geen het-woord als het huis.
3. Na het eerste, het laatste, het enige, het mooiste kies je wat: Het eerste wat mijn vader doet ...

Voorbeeld 4: terugverwijzen naar een hele zin

Zin: Hij rijdt altijd erg hard, ... ik gevaarlijk vind.

1. Wat vind ik gevaarlijk? Niet één woord, maar het hele feit dat hij altijd erg hard rijdt.
2. Je verwijst dus naar de hele zin ervoor.
3. Dus: Hij rijdt altijd erg hard, wat ik gevaarlijk vind.

Veelgemaakte fouten

• Wat na een het-woord. Het meisje wat ik zag hoor je vaak, maar in de schrijftaal is het fout. Goed is: het meisje dat ik zag.
• Je laten misleiden door het. Het enige en het mooiste beginnen met het, maar het zijn geen het-woorden. Daarna komt wat.
• Dat na een hele zin. Ze won de wedstrijd, dat niemand had verwacht is fout. Goed is: ..., wat niemand had verwacht.
• Dat na alles of niets. Je hoort soms alles dat je zegt of iets dat ik wil. Taaladvies keurt dat niet altijd af, maar wat is hier de gewone keuze, en in de oefeningen is wat het goede antwoord: alles wat je zegt, iets wat ik wil.

Handige tips

• Zet het voor het woord: het boek klopt, dus dat. Bij de of een meervoud wordt het die.
• Staat er een komma voor en kun je vragen "wat bedoel je?" met als antwoord de hele vorige zin? Dan is het wat.
• Onthoud het rijtje voor wat: alles, iets, niets, veel, weinig, het enige, het eerste/laatste, het mooiste/beste.
• Gaat het om een persoon na een voorzetsel (de man van ... ik kaartjes kreeg)? Dan kies je wie: de man van wie ik kaartjes kreeg.

Oefen dit onderwerp direct

Klaar om het zelf te proberen? Hieronder oefen je meteen met dit onderwerp:

Wil je meer oefenen? Ga naar de leeromgeving. Kom je er niet uit? Bij bijles nederlands leggen onze docenten het rustig met je door. Zie ook: soorten voornaamwoorden. hen of hun.

Bekijk ook deze video-uitleg: